Fakty i ludzie

Świadectwo
Świadectwa szkolne ze wszystkich etapów edukacji, wykresy związane z pisaniem pracy magisterskiej i pracy doktorskiej, notatki odręczne i maszynowe, na karteczkach i na arkuszach, ale również dokumenty i przedmioty będące świadectwem pracy badawczej i życia w kraju nad Wisłą, Wartą i Brdą, współtworzą archiwum Zbigniewa Raszewskiego w Instytucie Teatralnym jego imienia. Pozostała część spuścizny – głównie rękopisy, maszynopisy i wycinki – została przekazana po śmierci Profesora, zanim powstał Instytut, do Biblioteki Narodowej.

Część archiwum, która znajduje się w zbiorach Instytutu, została przekazana przez rodzinę w 2021 roku podczas opróżniania mieszkania przy ulicy Długiej w Warszawie. Opracowanie tych archiwaliów przypadło na stulecie urodzin Profesora w 2025 roku, trzydzieści cztery lata od jego śmierci. Upływ czasu między powstaniem dokumentów, ich przekazaniem, a opracowaniem nie ułatwiał uporządkowania i opisania bardzo zróżnicowanej zawartości zbioru.

Przeglądanie kolejnych autorskich teczek i półteczek (format a5) pokazuje, jak żmudne były, inicjowane przez Profesora na potrzeby kolejnych publikacji, procesy ustalania faktów, dat i okoliczności. Na przykład w opisanych jako „dokumenty pracy” teczkach, gromadzących opracowanie korespondencji Bogusławskiego, znajdują się: odręcznie przepisane listy, fotokopie oryginałów z zagranicznych archiwów (m.in. z biblioteki we Lwowie), listy do badaczy zagranicznych z prośbą o ustalenie szczegółów dostępnych w tamtejszych archiwach, wstępne wydruki korespondencji w języku niemieckim z odręcznymi poprawkami, maszynopis i wstępne wydruki z odręcznymi poprawkami, a także jego kolejne wersje.

Kontekst
Sam Profesor w pracy badawczej i pedagogicznej podkreślał wagę z pozoru błahych przedmiotów, które, odczytane w odpowiednim kontekście, nabierały znaczenia. Próbowałam podążać tą drogą, opisując pojedyncze dokumenty, dokumenty połączone w zbiory, ale również ich różne zestawiania. Czasem kilka pudeł dalej znajdowałam wzmiankę lub pasujący element, który pozwalał zinterpretować znaczenie konkretnego obiektu. W ustalaniu poszczególnych składowych archiwum korzystałam też ze wspomnień opublikowanych w specjalnym numerze „Pamiętnika Teatralnego”¹, a także z kolejnych tomów Raptularza.

Nuty opisane jako Złota pantera. Fascynujące tango z Teatru Morskie Oko (wydanie z 1929 roku) pierwotnie wpisywałam w porządek dokumentacji życia teatralnego w dwudziestoleciu międzywojennym. Jednak zapis w Raptularzu pod datą 6 II 1992, z relacją zakupu w antykwariacie owego egzemplarza, przenosi ścieżkę myślową w czasy dzieciństwa i do zestawu nut, który znajdował się w domowym zbiorze. Do licznych muzycznych wątków w archiwum absolwenta bydgoskiego konserwatorium należą też zaproszenia na koncerty do filharmonii w Warszawie (1967) i w Poznaniu (1978). Dopiero wspomnienie wymienionej w programie pianistki Marii Szmyd-Dormus, opublikowane we wspomnianym numerze „Pamiętnika Teatralnego”, pozwoliło ustalić, że są one dowodem długoletniej przyjaźni z czasów duszpasterstwa akademickiego (a podobnych dowodów takich przyjaźni jest w archiwum Profesora wiele).

Czarnobiałe zdjęcie kaplicy na Jaszczurówce (za szkłem) łączy się z zarysem książki o ojcu Bernardzie Przybyłowskim i z rodzinną korespondencją, gdzie znajdujemy relację z jubileuszu małżeństwa Anny z Micewiczów i Zbigniewa Raszewskiego – którym sakrament ślubu w kaplicy na Jaszczurówce błogosławił duszpasterz akademicki ojciec Bernard. Tu wsparciem w identyfikacji znaczenia obiektu była konsultacja z profesor Magdaleną Raszewską i bazy danych dostępne online. 

Regał albo ciąg dalszy Dylematu kalifa
Pytanie jak i kiedy ukończyć porządkowanie tej części archiwum wpisuję pomiędzy akapity tekstu Zbigniewa Raszewskiego z Raptularza z lat 1965–1967.

W Dylemacie kalifa – szkicu na piętnastolecie pracy naukowej, rozpoczynającym się od przypowiastki ze świata Bliskiego Wschodu – przywoływany jest kilkukrotnie regał z mieszkania przy ulicy Długiej. Wymieniając szkice do książek, które są w trakcie powstawania, a zapewne czasu i życia nie starczy na zakończenie ich wszystkich (na liście między innymi książki o Zapolskiej, Rittnerze i Bogusławskim oraz mała i duża historia teatru polskiego), Profesor wskazuje konkretne miejsca ich przechowywania: „na półce z książkami, pod lampą, po lewej ręce”, „nad szafą”, „w komodzie pod zegarem (układ w lewym pudełku u góry!)… też w komodzie, tylko wyżej”². Mimo przestrzennej i teatralnej wyobraźni, nie mogłam skorzystać z tej podpowiedzi. Pudła podczas opróżniania mieszkania zapewne pakowane były w porządku od lewej do prawej lub od góry do dołu. Do opisu przywędrowały już we własnym układzie, i o ile w samych teczkach sporządzonych przez Profesora porządek był precyzyjny, o tyle sama zawartość pudeł i kolejność ich spisywania – mimo prób odtworzenia pierwotnego uporządkowania – musiała rządzić się innymi zasadami. Obok siebie znalazły się często rzeczy z różnych kategorii, o różnej wartości badawczej i dokumentacyjnej, oraz zawartość archiwów, którymi opiekował się Profesor. Stąd w tabelach z opisami odległości pomiędzy danymi grupami tematycznymi oraz zakłócenia w chronologii.

Autor Dylematu kalifa podkreśla wagę wszechstronnych zainteresowań badacza dziejów teatru. Dowodem tego jest archiwum, dlatego przy wpisywaniu i opisywaniu próbowałam zachować ustalony przez Profesora porządek. Już w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaczął tworzyć teczki tematyczne – tak jak dziś zakładamy cyfrowe foldery lub zbiory linków. We własnoręcznie tworzonych teczkach, na froncie których znajdowały się naklejone reprodukcje malarskie albo ryciny przedstawiające dawne teatry i place, są artykuły z prasy popularnonaukowej i codziennej (w różnych językach), pocztówki i zdjęcia z folderów, odręczne i maszynowe notatki na różnej wielkości kartkach. Teczki dotyczą dziejów teatru na Placu Krasińskich, działalności Wojciecha Bogusławskiego, ale i życia teatralnego w czasie II wojny światowej (baza wyjściowa numeru wojennego „Pamiętnika Teatralnego”), stanu wojennego, starożytności chrześcijańskiej czy widowisk sportowych. Zachowując porządek opisywania z podziałem na rodzaje obiektów, próbowałam odwzorować sposób myślenia Zbigniewa Raszewskiego w porządkowaniu archiwum, w którym kluczem były: bohater, temat lub kontekst.

W archiwum znajdujemy również ślady po aktywności bibliofilskiej profesora: zaproszenia do udziału w spotkaniach bibliofilów, wycinki prasowe z relacjami z wystaw i spotkań miłośników starych druków, zdobywane w antykwariatach czy ofiarowane przez znajomych i przyjaciół stare wydania, egzemplarze teatralne dawnych sztuk, afisze i programy.

Zawartość kolejnych teczek jest także świadectwem międzynarodowych kontaktów, odbytych i nieodbytych podróży naukowych do Francji oraz do Włoch, wieloletnich przyjaźni, dbałości o pamięć pokoleń w rodzinie i o codzienne relacje z bliskimi (szczególnie widać to w uporządkowanej przez Raszewskiego korespondencji rodzinnej obejmującej dwa pokolenia wstecz i obejmującej lata 1937–1992).

W Dylemacie kalifa Raszewski rozważa sytuację, kiedy autor nie może ukończyć publikacji, i „rad by poznać przyczynę, która go w taką sytuację wtrąciła. […] Jeśli o mnie chodzi, przyczyny te były rozmaitej natury”³. Zestawianie licznych oficjalnych pism z lat 1965–1992 z prośbami o zwolnienie z niektórych obowiązków, czytane wraz z korespondencją rodzinną, pozwalają na ustalenie, jak poważne były to powody i jak wiele wyrzeczeń towarzyszyło pracy badacza, kierownika pracowni i zespołów oraz pedagoga. Jak losy rodziny i troska o bliskich, a także coraz słabszy organizm zmuszały do rezygnacji z rozwijania pasji. Ile bólu i wyrzeczeń wymagały wnikliwe prace badawcze. Obiekty są nie tylko materialnym śladem po życiu i działalności twórczej, a potem badawczej Zbigniewa Raszewskiego, wybitnego humanisty, który żył w czasie wojny, PRL-u i III Rzeczpospolitej. Pokazują też, na nowo, historyka teatru, który badając i opisując fakty, zawsze widział człowieka.

Zawartość archiwum Zbigniewa Raszewskiego w Instytucie Teatralnym

Podstawę archiwum tworzy dziesięć pudeł różnej wielkości i różnorodnej zawartości. Pomiędzy dokumentami dotyczącymi spraw do załatwienia z ostatnich lat życia, znajdowały się bardzo dokładnie uporządkowane i spisane obiekty takie jak: „Piosenki i wierszyki z lat studenckich” (1945-50); korespondencja rodzinna od 1937 roku; własnoręcznie (odręcznie i maszynowo) wykonane spisy publikacji (uzupełnione przez Annę Raszewską o publikacje pośmiertne); karta aresztowania z czasów okupacji oraz rysunek z dedykacją Małgorzaty Musierowicz.

Niektóre archiwalia zostały po opracowaniu opublikowane w „Raptularzu” w ramach cyklu „Zbigniew Raszewski. Stulecie urodzin”: „…ofiarowują uczniowie” (rycina - prezent od uczniów), Pinakoteka Zbigniewa Raszewskiego (fiszki z „najpiękniejszymi obrazami”), Jan Białostocki [O Krótkiej historii teatru polskiego] (recenzja dotycząca wniosku o nadanie nagrody państwowej), Zbigniew Raszewski w osiemnastu odsłonach (wybór fotografii i dokumentów osobistych), Dwie pocztówki i kartka z adresownika, List do Janiny Ludawskiej, Bajka, Ballada o św. Marcinie i Armii Czerwonej, PWST. Zagadnienia, notatki (wybór konspektów do zajęć i wykładów).

Dział Dokumenty
Komplet dokumentów służbowych: powierzanie stanowisk, przedłużanie umów, zezwolenia na pracę dodatkową i ustalanie uposażenia – uporządkowane chronologicznie, w tym m.in.: powierzenie kierowania Pracownią „Pamiętnika Teatralnego”, zawiadomienie o uchwale powołującej Komitet Redakcyjny Słownika Bibliograficznego Teatru Polskiego i informacja o włączeniu do komitetu, powołania do zespołów badawczych, zaproszenia do współpracy – ukazujące wielość zobowiązań.

Teczka ze wszystkim świadectwami rocznymi i półrocznymi ze wszystkich etapów edukacji. Dyplom stopnia doktora i nadanie tytułu profesora nauk humanistycznych.

Medale, odznaczenia, nagrody państwowe i środowiskowe.

Liczne legitymacje członkowskie m.in. Sociéte d'historie du theatre, legitymacja Towarzystwa Historii Teatru  wydana 27.09.1954 w Paryżu, karty biblioteczne z bibliotek w Polsce i zagranicą, pisma oficjalne Towarzystw, poświadczenia składek członkowskich.

Dokumenty i sprawozdania dotyczące niedoszłego wyjazd naukowego do Włoch i pobytu naukowego we Francji.

Karta policyjna – nakaz aresztowania prewencyjnego z czasów II wojny światowej Bromberg-Bydgoszcz 1940. 

Dział Dokumenty Pracy
Rękopisy i maszynopisy dokumentujące prace nad publikacjami: Krótka historia teatru polskiego, Teatr na placu Krasińskich, Teatr w świecie widowisk, O identyfikacji w przedstawieniu teatralnym, Bogusławski.

Własne tłumaczenia tekstów obcojęzycznych.

Teczki z maszynopisami recenzji wydawniczych oraz recenzji doktoratów, dokumentacja procedur nadania stopnia doktora podopiecznym doktorantom, z recenzjami rozpraw naukowych i opiniami w sprawie awansu naukowego. 

Dział Obiekty osobiste
M.in.: Okulary, maszyna do pisania, ostrogi z gwiazdką, czapka z piórkiem, różaniec z widocznymi przetarciami.

Egzemplarz teatralny (Asystent Gabrieli Zapolskiej), zdjęcia portretowe Zapolskiej, Rittnera oraz aktorów z przełomu XIX i XX wieku, 4 arkusze z rękopisem Staroświecczyzny, szkice i akwarele Władysława Jarockiego, list Leona Schillera, stare wydania nut. 

Zawartość innych działów
Programy teatralne z początku XX wieku, w tym Pierścienia Wielkiej Damy w Reducie, program do Dziadów w reżyserii Dejmka (1967). Starodruki dotyczące osiemnastowiecznego teatru i wycinki prasowe dotyczące piłki nożnej, boksu, debaty o poziomie polskiej nauki. Teczka z wycinkami i artykułami nt. starożytnego kręgu Biblii, starożytności chrześcijańskiej i judaistycznej (prasa w języku polskim francuskim i niemieckim i angielskim). Prasa z nielegalnego obiegu, spisane wspomnienia dotyczące życia teatralnego w stanie wojennym.

Programy i foldery do przedstawień dramatycznych i operowych oraz wystaw (w Polsce i zagranicą). Zaproszenia na wystawy, giełdy starodruków i spektakle, wśród nich na bułgarską premierę Krakowiaków i górali.

Zestawy małych karteczek ze spisami genialnych oper, najpiękniejszych obrazów i najpiękniejszych przedstawień. Kartki i karteczki z adresami bibliograficznymi.

Spisy i publikacje pozwalające odtworzyć charakter spektaklu, zatem poza recenzjami czy wspomnieniami również artykuły na temat budowy i funkcjonowania budynków teatralnych w XVIII i XIX wieku. Dziewiętnastowieczne grafiki z ilustracjami elementów kostiumów i dekoracji. Publikacje pozwalające otworzyć zapis życia teatralnego, czyli wykazy premier, przedstawień również tych zza granicy.

Notatki badacza i mentora (np. imiona dzieci byłych studentów).