Teatralny wiatrołap

Zbiór Pracowni Dokumentacji Teatru im. Barbary Krasnodębskiej liczy przeszło sześćdziesiąt lat. Tworzenie kolekcji rozpoczęła Barbara Krasnodębska – założycielka, wieloletnia kierowniczka, a od 2007 roku patronka Pracowni. W latach 1969–2003 funkcjonował jako Dział Dokumentacji Teatralnej w siedzibie Związku Artystów Scen Polskich, by w 2003 roku stać się zaczynem i fundamentem Instytutu Teatralnego – nie bez powodu noszącego imię Zbigniewa Raszewskiego, którego myśl, że „historia teatru zaczyna się od dokumentacji”, towarzyszy nam niezmiennie w codziennej pracy.

Barbara Krasnodębska, wielka orędowniczka nowoczesnej archiwistyki, ustaliła – obowiązujące niemal w niezmienionym kształcie przez kolejne lata – zasady gromadzenia zbiorów, sposób kategoryzowania wycinków prasowych, a także oryginalny krzyżowy układ kartotek; tym samym zaprojektowała – funkcjonujące do dziś, zmodyfikowane jedynie narzędziowo – system i strukturę katalogowania. Odwzorowały go wprowadzone na początku lat 90. XX wieku cyfrowe bazy danych, które zastąpiły tradycyjny system fiszkowy. „Pozostanie w pamięci teatru, bo uczyniła dlań więcej niż wielu uznanych. Ocalała jego pamięć. I wciąż ocala. Anonimowa, zza kulis, wielka w poświęceniu i trudzie”¹ – napisał o Krasnodębskiej Kazimierz Dejmek.

Pracownia Dokumentacji Teatru to archiwum żywe, do którego codziennie napływają materiały zarówno bieżące, jak i historyczne. Zasób dokumentacyjny tworzy się dzięki wieloletniej i całkowicie nieformalnej współpracy z teatrami, które są regularnie monitowane o nadsyłanie zestawu dokumentacji z kolejnych premier (program, afisz/plakat, zdjęcia), od dłuższego czasu coraz częściej w postaci cyfrowej. Materiały prasowe (miesięcznie kilka tysięcy artykułów) w wersji analogowej, od kilku lat dodatkowo w wersji elektronicznej (pliki PDF), trafiają do Pracowni dzięki monitoringowi prasy i Internetu, przygotowywanemu przez Spółdzielnię Pracy „Glob”. Ale różnorodność i bogactwo archiwaliów Pracownia zawdzięcza w znacznej mierze darom i depozytom od innych instytucji, a szczególnie materiałom pochodzącym od samych twórców, ich rodzin i spadkobierców, powierzających nam pod opiekę gromadzone przez lata dokumenty pracy, pamiątki, własne kolekcje. To dzięki tym gestom zaufania najstarsze elementy zbioru pochodzą z końca XIX wieku.

Dokumentacja teatralna to specyficzna i różnorodna materia, w porządkowaniu której niezwykle ważne, by nie powiedzieć niezbędne są – poza wiedzą – intuicja i wrażliwość. Podstawową zasadą przyjętą w Pracowni od początku jej istnienia, jest stosowanie selekcji w stopniu minimalnym. Dorota Buchwald – kierowniczka Pracowni w latach 1997–2014 – jej kryteria zobrazowała metaforą wiatrołapu, którego zadaniem jest przefiltrowanie nieustannie napływającego materiału, przechwycenie rzeczy wartych zachowania, nawet najmniej oczywistych, i ich uporządkowanie. Trudno bowiem ocenić, co z perspektywy czasu okaże się dla zbioru szczególnie cenne. Świadomie kolekcjonujemy najdrobniejsze, nieoczywiste, ulotne drobiazgi, które wykraczają poza podstawowy zasób archiwalny. Zestawienie ze sobą różnorodnych śladów przeszłości buduje konteksty, uzupełnia obraz historyczny. Umożliwia zmniejszenie uczucia bezradności, z jakim boryka się często historyk i badacz teatru. Podążamy w tym za wspomnianą myślą profesora Raszewskiego. Stwierdzenie to nakłada na dokumentację – działalność pomocniczą w naukach o teatrze – odpowiedzialność, której świadomość towarzyszy codziennym decyzjom podejmowanym w Pracowni.

Zasób Pracowni Dokumentacji Teatru tworzą krzyżujące się ze sobą i dopełniające się wzajem podzbiory. Najbardziej podstawowy podział związany jest z rodzajem nośnika archiwaliów: zbiór dzieli się więc na tradycyjny, „papierowy”, czyli analogowy i – jego częściowe odbicie – zbiór cyfrowy.

Zbiory analogowe są usystematyzowane według kategorii materiałów oraz obszaru tematycznego. Największą część tego zasobu stanowi zbiór wycinków prasowych, który liczy ok. 5 milionów sztuk. Jest podzielony na podzbiory: wycinki osobowe (o twórcach, ale także pracownikach teatralnych, dramatopisarzach, badaczach i krytykach), recenzje ze spektakli teatralnych, recenzje filmowe, wycinki dotyczące poszczególnych teatrów (działających i historycznych, publicznych i niepublicznych), innych instytucji kultury, szkół artystycznych, festiwali teatralnych, występów gościnnych w Polsce teatrów i artystów zagranicznych, wycinki tematyczne – poświęcone rozmaitym zagadnieniom np. architekturze teatralnej, cenzurze, cyrkowi, dubbingowi, ekonomice teatru, prawu autorskiemu.

Archiwum fotograficzne to około 2,5 miliona zdjęć: ze spektakli (poczynając od przełomu XIX i XX wieku), portrety twórców i zbiorowe fotografie zespołów, zdjęcia budynków teatralnych, fotograficzna dokumentacja wydarzeń i uroczystości (np. zjazdy Związku Artystów Scen Polskich, wręczanie nagród środowiskowych, konferencje naukowe, sesje, spotkania z twórcami). Najstarsze w tej części zasobu są fotografie portretowe aktorów autorstwa Walerego Rzewuskiego czy Jana Mieczkowskiego, zdjęcia z międzywojnia, w tym Stanisława Brzozowskiego i Jana Malarskiego. Zbiory wydzielone w archiwum fotograficznym to negatywy: m.in. Franciszka Myszkowskiego, Zygmunta Rytki i Krzysztofa Gierałtowskiego dokumentujące działalność teatrów warszawskich oraz kilkaset tysięcy negatywów i stykówek Grażyny Wyszomirskiej, w którym obok spektakli z teatrów Wielkopolski, Dolnego Śląska i Pomorza jest obszerny zapis działalności cyrków, Estrady i poznańskich ośrodków kultury (filharmonia, szkoły muzyczne). Niezwykle cenną częścią archiwum fotograficznego jest zbiór albumów, liczący przeszło 250 pozycji. Zawierają one zarówno dokumentację działalności artystycznej np. albumy poświęcone poszczególnym spektaklom Teatru Kwadrat w zbiorze Edwarda Dziewońskiego czy kolejnym sezonom przed- i powojennym ze zbiorów Władysława Surzyńskiego, jak i życia prywatnego twórców (kolekcje w zbiorach Zofii Niwińskiej czy Zofii Kucówny).

Zbiór programów teatralnych liczy około 100 tysięcy egzemplarzy z niemal 40 tysięcy realizacji, z których przeszło 16 tysięcy zostało zdigitalizowane. Najstarszy pochodzi z roku 1895, zapowiada pierwszy występ Gabrieli Zapolskiej w Krakowie po jej powrocie z Paryża.

Afisze i plakaty to przede wszystkim dokumentacja spektakli (od początków XX wieku po najbardziej współczesne), ale także festiwali, przeglądów, występów estradowych, wystaw, konferencji, spotkań, filmów. To zbiór w największym stopniu zdigitalizowany. Na 30 tysięcy pojedynczych egzemplarzy przeszło 23 tysiące ma wersję cyfrową.

Cenny zasób Pracowni to kilkanaście tysięcy projektów scenograficznych, rysunków, obrazów i grafik. Są to zarówno pojedyncze projekty, jak i całe kolekcje m.in. Józefa Szajny, Ottona Axera, Łucji Kossakowskiej, Aleksandry Semenowicz, Jana Dormana, Janusza Adama Krassowskiego, Zofii Pietrusińskiej, Wojciecha Krakowskiego, Zofii Góralczyk-Markuszewskiej, Józefa Napiórkowskiego, Elżbiety Dietrych-Różyckiej, Liliany Jankowskiej.

W zbiorze dokumentów wydzielone są m.in. podzbiory obejmujące dokumentację egzaminów eksternistycznych (aktorskich, estradowych, cyrkowych z lat 1946–2004), wykazy pracowników artystycznych w teatrach od roku 1950, arkusze weryfikacyjne komisji Ministerstwa Kultury i Sztuki, przyznającej prawo do wykonywania zawodu z lat 1951–1953, archiwum Związku Artystów Scen Polskich, w tym dokumentacja aktowa byłych członków Związku (niemal 10 tysięcy teczek osobowych od lat 40. XX w.).

Odrębne podzbiory w zasobie Pracowni to ponadto: katalogi i druki festiwalowe, muzealia i obiekty (odznaczenia, medale, statuetki, kostiumy, maski), ok. 4 tysiące egzemplarzy sztuk w maszynopisie (reżyserskie, aktorskie, akustyczne, ale także niedrukowane i niewystawiane teksty nadsyłane na konkursy, stypendia), druki ulotne (bilety, zaproszenia), pocztówki teatralne.

Szczególnie cenne są powierzane pod opiekę Pracowni archiwa prywatne twórców, przekazywane jako dary lub depozyty. W ciągu kilkudziesięciu lat trafiło do nas kilkaset takich zbiorów. To kolekcje artystów teatru i estrady, a także ludzi związanych z teatrem i teatr badających: m.in. Erwina Axera, Bogdana Baera, Olgi Bielskiej i Olgierda Jacewicza, Ireny Bołtuć i Andrzeja Hausbrandta, Witolda Borkowskiego, Barbary Borys-Damięckiej, Kazimierza Dejmka, Stefanii Domańskiej, Jana Dormana, Haliny i Wojciecha Dzieduszyckich, Edwarda Dziewońskiego, Edmunda Fettinga, Aleksandra Fogla, Jerzego Fornala, Szczepana Gąssowskiego, Daniela Geroulda, Mariana Glinki, Rudolfa Gołębiowskiego, Antoniny Gordon-Góreckiej, Witolda Grucy, Jolanty Hanisz i Andrzeja Wydrzyńskiego, Barbary Horawianki, Zygmunta Hübnera, Henryka Jurkowskiego, Marii Kaniewskiej, Mai Komorowskiej, Andrzeja i Pawła Koniców, Barbary Krafftówny, Jerzego Kreczmara, Barbary Król-Kaczorowskiej, Marii Krzyszkowskiej, Zofii Kucówny, Zofii Kuleszanki i Witolda Ermowa, Ireny Kwiatkowskiej, Naty Lerskiej, Zdzisława Leśniaka, Sławomira Lindnera, Małgorzaty Lorentowicz i Tadeusza Janczara, Juliusza Lubicza-Lisowskiego, Katarzyny Łaniewskiej, Andrzeja Łapickiego, Jana Maciejowskiego, Bohdany Majdy i Tadeusza Minca, Ewy Makomaskiej, Bożeny Mamontowicz-Łojek, Danuty i Haliny Mancewicz, Andrzeja Marii Marczewskiego, Bernarda Michalskiego, Klemensa Mielczarka, Stanisława Mikulskiego, Adama Mularczyka, Zofii Niwińskiej, Romana Owidzkiego, Bolesława Płotnickiego, Romany Próchnickiej, Zbigniewa Raszewskiego, Ludwika René, Reny Rolskiej i Mariana Jonkajtysa, Andrzeja Rozhina, Kazimierza Rudzkiego, Zbigniewa Rymarza, Witolda Sadowego, Leokadii Serafinowicz, Andrzeja Seweryna, Jana Siekiery, Krystyny Skuszanki i Jerzego Krasowskiego, Józefa Słotwińskiego, Ireny i Tadeusza Sowickich, Marii Surowiak i Bogusława Wolczyńskiego, Władysława Surzyńskiego, Andrzeja Szczepkowskiego,  Mieczysława Szpakiewicza, Igora Śmiałowskiego, Jerzego Timoszewicza, Zofii Tymowskiej i Henryka Szletyńskiego, Marii i Edmunda Wiercińskich, Zenona Wiktorczyka, Andrzeja Witkowskiego i Haliny Dobruckiej, Czesława Wołłejki, Elżbiety i Andrzeja Wysińskich, Zbigniewa Zapasiewicza.

To zbiory o zróżnicowanej zawartości, wielkości i stopniu uporządkowania. Są wśród nich kolekcje tworzone z pełną świadomością, planowo i w przemyślany sposób (Jan Dorman, Jerzy Timoszewicz). Większość powstawała jednak równolegle z rozwijającą się ścieżką zawodową, niejako „spontanicznie”. Zawierają rozmaite dokumenty i materiały źródłowe do biografii i działalności artystycznej oraz zawodowej twórców: oficjalne i osobiste dokumenty, dzienniki i wspomnienia, egzemplarze sztuk z uwagami, rękopiśmienne notatki z pracy, rysunki, szkice, fotografie z życia zawodowego, zakulisowego i prywatnego, albumy z wycinkami prasowymi, korespondencję, pamiątki, nagrania dźwiękowe i filmowe. Wiele z tych archiwaliów nie zostało jeszcze dostatecznie wykorzystanych, część wciąż czeka na opracowanie. Nieustannie napływają nowe.

Na cyfrowy zasób Pracowni składają się: zdigitalizowana wersja zbiorów analogowych, mediateka i wielomodułowe bazy danych.

Proces cyfryzacji materiałów źródłowych rozpoczął się kilkanaście lat temu i obejmuje przede wszystkim dokumentację przedstawień teatralnych (fotografie, afisze, projekty scenograficzne, programy i recenzje). W najbliższych miesiącach zaplanowana jest digitalizacja ok. 270 tysięcy dokumentów z archiwum Związku Artystów Scen Polskich pochodzących z teczek osobowych członków Związku.

Mediateka to 7 tysięcy rejestracji spektakli teatralnych i innych archiwalnych nagrań dźwiękowych oraz filmowych. Jej ważnymi częściami są: zbiór kierowanej przez Jerzego Karpińskiego Pracowni Filmowej, działającej w latach 1972–2008 w Teatrze Studio w Warszawie, nagrania cyklu audycji Mariana Hemara z Radia Wolna Europa oraz stale powiększana kolekcja dźwiękowych rejestracji spektakli przekazywanych przez teatry z całej Polski i przegrywanych w Pracowni z taśm szpulowych na nowoczesne nośniki. Od 2006 roku gromadzimy także rejestracje wszystkich wydarzeń (spotkań, dyskusji, konferencji, spektakli), odbywających się w Instytucie Teatralnym.

Wielomodułowy system baz danych jest wersją cyfrową, rozwiniętą i unowocześnioną, katalogu wymyślonego i tworzonego przez Barbarę Krasnodębską. To struktura krzyżujących się ze sobą poprzez powiązania wewnętrzne modułów: Osoby, Realizacje, Afisze i plakaty, Artykuły, Dokumenty, Festiwale, Nagrody, Odznaczenia, Obiekty, Projekty scenograficzne, Utwory, Zdjęcia, Albumy fotograficzne, Multimedia, Teatry i zespoły. W bieżącym kształcie baza łączy w sobie rejestr osób związanych twórczo z polskim teatrem i ich dokonań zawodowych, teatrów i zrealizowanych przez nie spektakli z funkcją katalogu analogowych i cyfrowych materiałów źródłowych stanowiących zasób Pracowni. Interfejsem baz i miejscem prezentacji zdigitalizowanych materiałów źródłowych jest Encyklopedia Teatru Polskiego (www.encyklopediateatru.pl). Stopień dostępności danych i dokumentacji w interfejsie Encyklopedii jest zróżnicowany, regulowany przede wszystkim ustawą o ochronie danych osobowych i zapisami prawa autorskiego. Część materiałów jest udostępniana bezpośrednio, w czytelni Biblioteki Instytutu Teatralnego.