List do Janiny Ludawskiej

Zachowany zespół korespondencji Zbigniewa Raszewskiego do Janiny Ludawskiej obejmuje trzynaście listów i czternaście kart pocztowych (w tym kartki świąteczne, z czego dwie o konwencjonalnej treści). Najwcześniejsza pocztówka datowana jest na 3 stycznia 1977, ostatni list pochodzi z 25 czerwca 1992, a więc na niewiele ponad miesiąc przed śmiercią Profesora (zmarł 7 sierpnia). Jeden list i cztery pocztówki nie są datowane, jednak z treści korespondencji wynika, że wysłano je w okresie wyznaczonym przez wskazane daty graniczne. Gwoli ścisłości odnotujmy, że do listu Raszewskiego z 18 lipca 1984 roku dołączony jest list Janiny Ludawskiej z 1 lipca tego roku, zapewne adresowany do redakcji „Pamiętnika Teatralnego”, a jedną z niedatowanych kart pocztowych podpisano „A. i Z. Raszewscy”.

Warto zwrócić uwagę na materialny aspekt tego świetnie zachowanego zespołu. Nieomal kaligraficzne pismo Raszewskiego lub maszynowa czcionka widnieją na papierowych podłożach o rozmaitych fakturach, formatach i barwach – od przebitki, przez słabej jakości papier maszynowy po kredę czy imienny papier listowy Zbigniewa Raszewskiego, dar jednej z uczennic („Bodaj to mieć szczęście do kobiet.” – żartobliwie komentuje Profesor). Zbiór zainteresowałby zapewne także niejednego filokartystę i filatelistę.

Janina Ludawska (1921–2019) przyszła na świat w Warszawie, w rodzinie Halpersonów¹. Od 1939 roku przebywała w Szwecji, gdzie studiowała chemię. W Zagładzie straciła oboje rodziców. Do Polski wróciła w sierpniu 1945 roku. Pracowała w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, działała w Związku Walki Młodych i Związku Młodzieży Polskiej, w latach 1948–1953 studiowała teatrologię w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (GITIS) w Moskwie. Po powrocie z ZSRR pracowała w Państwowym Instytucie Sztuki PAN, w PWST, w Wydziale Kultury PZPR, w Teatrze Dramatycznym m.st. Warszawy. W 1959 roku została dyrektorem Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego przy Ministerstwie Kultury i Sztuki. Straciła tę posadę i wyemigrowała z Polski w konsekwencji wypadków marca 1968. Ponownie zamieszkała w Szwecji, gdzie w latach 1970–1988 pracowała na wydziale teatrologii Uniwersytetu Sztokholmskiego, zajmując się głównie teatrem polskim i rosyjskim. W końcu lat 80. jako wolontariuszka zaangażowała się w opiekę nad chorymi na AIDS w Szwecji, a od połowy lat 90. także w Polsce. W nagranej opowieści autobiograficznej dla Muzeum POLIN² powiedziała o sobie, że nigdy nie czuła się Szwedką, zawsze Polką i Żydówką.

Omawiany zespół korespondencji z pewnością nie jest kompletny, co wynika ze wspomnienia Janiny Ludawskiej o Zbigniewie Raszewskim³. Stamtąd pochodzi informacja, że Ludawska i Raszewski poznali się w 1953 roku, w Sekcji Teatru Państwowego Instytutu Sztuki. Znacznie późniejsze (od lat 80.) dzieje tej znajomości można zrekonstruować na podstawie zapisków w Raptularzu. Znajomość, zrazu dość formalna, z czasem stała się bliska i serdeczna, co znalazło wyraz w przejściu od formy „Droga Pani Janko" na bezpośrednią – „Droga Janko”. Na przełomie września i października 1986 roku Anna i Zbigniew Raszewscy gościli u Janiny Ludawskiej w Szwecji (historię tej podróży można znaleźć w Raptularzu), ona z kolei bywała w mieszkaniu przy Długiej odwiedzając Polskę.

Za zgodą prof. Magdaleny Raszewskiej ogłaszamy list z 12 stycznia 1979. Ponieważ napisany jest na maszynie, daje czytelnikowi przyjemność lektury nie transkrypcji, lecz zreprodukowanego oryginału. Wspomniany na początku listu „teatralny maraton Wajdy” to zapewne przedstawienie Z biegiem lat, z biegiem dni…⁴, którego premiera odbyła się w Starym Teatrze w Krakowie 29 marca 1978 roku⁵.

oprac. Małgorzata Piekutowa