ISSN 2956-8609
Archiwum Edmunda (1899–1955) i Marii (1902–1976) Wiercińskich – chociaż zawiera także dokumenty osobiste – jest archiwum artystycznym ludzi teatru, działających wspólnie w latach 1918–1969. Dokumenty i materiały zebrane w tym zespole przybliżają zarówno ich osiągnięcia teatralne, pedagogiczne, metody pracy, jak i życiowe wybory Wiercińskich – relacje rodzinne, przyjacielskie, krytyczny stosunek do rzeczywistości.
Bogaty materiał dokumentacyjny obejmuje rękopiśmienne notatki i uwagi dotyczące przygotowywania spektakli teatralnych, egzemplarze sztuk z adnotacjami, skreśleniami, propozycjami obsadowymi, programy teatralne, fotografie i wycinki prasowe z recenzjami. Zebrany materiał archiwalny wykracza daleko poza – jak określał to Zbigniew Raszewski – dokumenty dzieła i dokumenty pracy.
Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich przekazywane było do Zakładu Teatru IS PAN w kolejnych siedmiu partiach, z których pierwsza złożona została jeszcze przez Edmunda Wiercińskiego w 1954 roku. Należały do niej głównie wycinki prasowe, afisze i fotografie Reduty, maszynopisy sztuk, ale także notatki czy dokument opatrzony tytułem Wykaz zespołów teatrów: Polskiego, Małego i Reduty. Spis przekazanych materiałów opracowała Jadwiga Pini-Suchodolska, pracująca wówczas w Zakładzie Dokumentacji Teatralnej IS PAN. Został on przesłany do Wiercińskiego 1 lipca 1954, wraz z pismem kierownika Zakładu Eugeniusza Szwankowskiego, dziękującego za „cenny dar” [il. 1].
Kolejne partie archiwaliów przekazywała do Instytutu po śmierci męża Maria Wiercińska. Ostatnia, z 1956 roku, została spisana przez Eugeniusza Szwankowskiego. Dokładniejszy spis całości, wprowadzenie do inwentarza i katalogu Pracowni wykonano w 1970 roku. Dlaczego stało się to dopiero po czternastu latach, trudno jednoznacznie powiedzieć, niemniej Wiercińscy nie byli „ulubieńcami” władzy, tej przed 1956 rokiem i późniejszej. Poza tym, jak wynika z dat ramowych korespondencji, jeszcze w 1969 roku Maria Wiercińska przekazywała IS PAN część listów z domowego archiwum.
W roku 1960 ukazała się nieduża monografia Edwarda Krasińskiego, wydana przez PIW, w której autor wykorzystał materiały z Archiwum Wiercińskich1. Książka została ocenzurowana, ingerencja nie dotyczyła samego artysty, ale współpracującego z nim Tymona Terleckiego, którego nazwisko cenzor usunął z tekstu złożonego do wydawnictwa. Szesnaście lat później, kiedy Olga Bieńka wydawała rozprawę doktorską Giraudoux w teatrze polskim2, wpływowi decydenci udzielali jej (przez pośredników) „dobrych rad” na temat treści rozdziału poświęconego Elektrze w reżyserii Wiercińskiego, wystawionej na Scenie Poetyckiej Teatru Wojska Polskiego w Łodzi w 1946 roku. Jak wspominała Autorka, musiała przeformułować tezy i zmienić akcenty w partiach poświęconych interpretacji przedstawienia, w którą wpisana była tragedia Powstania Warszawskiego i polemika z realizmem socjalistycznym. Pomagali jej wytypowani do tego zadania starsi pracownicy Zakładu Teatru IS PAN.
Dokładny opis inwentarzowy Archiwum Wiercińskich został wykonany dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku, wcześniej jego udostępnianie opierało się na spisie z lat sześćdziesiątych XX wieku. Stąd przywoływane wówczas w publikacjach informacje bibliograficzne nie oddają faktycznego stanu nowego zapisu inwentarzowego.
Archiwum Edmunda i Marii Wiercińskich (nr inw. 1209, Zb. Spec. IS PAN) składa się z XXI części. Są to:
I
Dokumenty osobiste
II
Korespondencja
III
Rękopisy Edmunda Wiercińskiego
IV
Prace inscenizacyjne Edmunda Wiercińskiego
V
Słuchowiska radiowe Edmunda Wiercińskiego
VI
Role Edmunda Wiercińskiego (teatralne i filmowe)
VII
Materiały dotyczące szkolnictwa artystycznego (PIST, PWST)
VIII
Materiały dotyczące działalności artystycznej i organizacyjnej Edmunda
Wiercińskiego
IX
Materiały związane z działalnością artystyczną i pedagogiczną Marii
Wiercińskiej
X
Afisze
XI
Szkice i projekty scenograficzne
XII
Książki i inne druki
XIII
Gazety, czasopisma
XIV
Rozprawy i artykuły Stefana Srebrnego zadedykowane E. i M. Wiercińskim
XV Artykuły prasowe (odpisy)
XVI Wycinki prasowe
XVII Programy teatralne
XVIII Repertuary tygodniowe Teatru
Polskiego w Warszawie
XIX Zaproszenia, życzenia,
gratulacje, wizytówki E. i M. Wiercińskich
XX Varia
XXI Fotografie
***
Część pierwsza to dokumenty z lat 1918–1963. Znajdują się wśród nich: legitymacja Polskiego Związku Harcerstwa Marii Serkowskiej (nazwisko panieńskie Wiercińskiej) wydana 2 czerwca 1918 [il. 2], legitymacja Marii Wiercińskiej wydana przez Szkołę Rytmiki, Plastyki i Tańca Towarzyskiego w Łodzi 1929/30, karta pracy z 2 kwietnia 1942 (w językach niemieckim i polskim), gdy Wiercińska była nauczycielką [il. 3], a także powojenne – legitymacja służbowa PWST Wiercińskiej z 1954 roku czy jej legitymacja członkowska ZAiKS-u z roku 1963.
Z papierów Wiercińskiego mamy tu: poświadczenie o możliwości poruszania się po godzinie policyjnej (w języku niemieckim) wydane dla Wiercińskiego z 30 IX września 1940 [il. 4], dowód tożsamości (w języku niemieckim) z 15 marca 1941 [il. 5], przepustki wydane dla Wiercińskiego do gmachu Rządu Rzeczypospolitej Polskiej z 1945 roku.
Korespondencja Wiercińskich to jeden z najbogatszych działów w ich Archiwum. Liczy w sumie 1128 kart i obejmuje listy od różnych nadawców do Edmunda Wiercińskiego z lat 1925–1955. Wśród nadawców są Karol Adwentowicz, Dobiesław Damięcki, Stefan Jaracz, Karol Frycz, Bohdan Korzeniewski, Arnold Szyfman, Leon Schiller i wiele innych ludzi teatru, znajdziemy tu również listy od Michała Choromańskiego, Witolda Hulewicza, Witolda Lutosławskiego, Jarosława Iwaszkiewicza, Stefana Martyki, Henryka Szletyńskiego, Stefana Srebrnego, Anny Świrszczyńskiej, Jerzego Szeligowskiego, Ewy Szelburg-Zarembiny, czy pismo Ministerstwa Kultury i Sztuki z 1946 roku powołujące Edmunda Wiercińskiego na członka zwyczajnego Rady Teatralnej [il. 6]. Zachowały się też bruliony listów Wiercińskiego do różnych adresatów (31 kart).
Oddzielną część stanowią listy do Marii Wiercińskiej. Tu lista nadawców jest zdecydowanie bardziej zróżnicowana, co wiąże się z jej rozległą działalnością popularyzatorską, licznymi audycjami czy przygotowywanymi wieczorami poetyckimi. Korespondowali z nią Erwin Axer, Aleksander Zelwerowicz, Irena Grywińska i Karol Adwentowicz, Elżbieta Barszczewska, Hanka Bielicka, Irena Eichlerówna, Tadeusz Peiper, Czesław Miłosz, Irena Bołtuć-Staszewska, Leonia Jabłonkówna, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Jarosław Iwaszkiewicz [il. 7, list Jarosława Iwaszkiewicza do Marii Wiercińskiej w sprawie reżyserowanej przez nią sztuki W Błędomierzu, 1951], Edward Krasiński, Zbigniew Osiński, Stefania Skwarczyńska, Tymon Terlecki, Lidia i Jan Kottowie, a także Ministerstwo Kultury i Sztuki, Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, Komitet Kaliskich Spotkań Teatralnych, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, ZAiKS czy Akademickie Koło Farmaceutyczne „Lechia”. Są to jedynie przykłady listów z 620 kart korespondencji Marii Wiercińskiej obejmującej lata 1935–1969.
W części III, zawierającej rękopisy Edmunda Wiercińskiego, zebrane zostały jego różnorodne notatki z lat 1927–1954. Są wśród nich rękopisy dotyczące sztuk: Maszyny Sophie Treadwell (Teatr Ateneum w Warszawie 1934); Aszantki Włodzimierza Perzyńskiego (Teatr Polski w Warszawie 1934), Głupiego Jakuba Tadeusza Rittnera (Teatr Narodowy 1936), Małej Dorrit Franza Schönthana według powieści Charlesa Dickensa (Teatr Polski w Warszawie 1938) [il. 8], Zmartwychwstanie Lwa Tołstoja. Znajdziemy tu także zapiski dotyczące Stanisława Wyspiańskiego, Fryderyka Szopena czy z wyjazdów zagranicznych z lat 1930–1936 do Niemiec, Austrii, Czech. Cenną partię rękopisów stanowią te z czasów okupacji, na czele z Credo reżyserskim z ok. 1941 roku [il. 9] czy wystąpieniem Na zgon Stefana Jaracza z roku 1945.
Kolejna część – Prace inscenizacyjne – to materiały na temat przygotowywanych do wystawienia sztuk (34 pozycje), najczęściej egzemplarze reżyserskie z notatkami, skreśleniami, uwagami. Wśród nich znajdziemy: Oresteję Ajschylosa, Cyda Corneille’a, Męża i żonę i Śluby panieńskie Fredry, Nie-Boską komedię Krasińskiego, Noc listopadową Wyspiańskiego, Sprawę Dantona Przybyszewskiej, siedem dramatów Słowackiego, osiem Shakespeare’a, Elektrę Giraudoux, Lorenzaccia Musseta, ale także Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autoraPirandella,MurzynaO’Neilla,Barbarzyńców Gorkiego, Orfeusza Świrszczyńskiej, Lato w Nohant Iwaszkiewicza, Sen Kruszewskiej. Znalazł się tu również spis sztuk, słuchowisk i ról Edmunda i Marii Wiercińskich z lat 1922–1938.
Archiwalny materiał zgromadzony w częściach IV Pracach inscenizacyjnych i V Słuchowiskach radiowych stanowi znakomitą podstawę do badań nad pracą reżyserską Wiercińskiego, jego propozycjami repertuarowymi i stosunkiem do samego dramatu jako utworu literackiego (lesedrama).
Następna część VI – Role Edmunda Wiercińskiego – to siedem maszynopisów z tekstami ról z tytułów: Student w Krzyczcie, Chiny! Siergieja Tretiakowa (Teatr Wielki we Lwowie 1932), Dziedzic i Ksiądz Piotr w Dziadach Adama Mickiewicza z układem tekstu Leona Schillera (Teatr Wielki we Lwowie 1932), Dyrektor policji w Kapitanie z Köpenick Carla Zuckmayera (Teatr Ateneum w Warszawie 1932), Książę Kornwalii w Królu Learze Wiliama Shakespeare’a (Teatr Polski w Warszawie 1935), Anubis w Maszynie piekielnej Jeana Cocteau (Teatr Nowy w Warszawie 1935), Doktor i Szatan w Kordianie Juliusza Słowackiego (Teatr Polski w Warszawie 1935).
Materiały dotyczące szkolnictwa artystycznego – część VII – pochodzą z lat 1929–1959 i obejmują działalność pedagogiczną Wiercińskiego w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, gdzie wykładał od 1934 roku i z okresu jego pracy w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie w latach 1952–1955, kiedy pełnił funkcję dziekana Wydziału Reżyserskiego. Zachowały się notatki do wykładów Wiercińskiego w PIST [1935/1936, il. 10], program zajęć Wydziału Sztuki Reżyserskiej [1937/1938, il. 11], programy egzaminów absolwentów Wydziału Sztuki Aktorskiej z lat 1935, 1937, 1938, prace słuchaczy PIST-u prowadzone pod kierunkiem Wiercińskiego w roku akademickim 1938–1939, plan egzaminów Wydziału Sztuki Reżyserskiej PIST-u z 1938 roku. Ciekawym dokumentem z 1929 roku jest, dołączony do tego zasobu, „Kwestionariusz w sprawie przydatności zawodowej kandydatów do sztuki aktorskiej” przygotowany w Zakładzie Psychologicznym Uniwersytetu Warszawskiego przez Irenę Filozofównę, późniejszą żonę Leona Schillera. Znajduje się tu również rękopiśmienna, niedatowana notatka ze składem profesorskim tajnego PIST-u z czasów okupacji, a z powojennej działalności pedagogicznej – notatki dotyczące Wydziału Reżyserii PWST z 1952–1953, wytyczne programowe do nauczania gry aktorskiej, programy nauczania gry aktorskiej dla I i III roku, ćwiczenia Wydziału Reżyserskiego oraz notes z notatkami, dotyczącymi działalności pedagogicznej po 1945 roku. Dołączony został ponadto wycinek prasowy z 1959 roku z artykułem omawiającym zagadnienia szkolnictwa artystycznego.
Część VIII – Materiały dotyczące działalności artystycznej i organizacyjnej Edmunda Wiercińskiego – obejmuje projekty, memoriały, rozporządzenia i notatki różnego autorstwa, przygotowywane dla organizacji, stowarzyszeń, rad, kół, w których Wierciński uczestniczył. By zorientować w ich charakterze warto przywołać kilka z nich, np.: Schemat strukturalny artystycznej organizacji teatrów autorstwa Jana Kreczmara z poprawkami Wiercińskiego (1942), Zarys wstępny projektu Rady Kultury Narodowej (1934), Kurs Kultury Teatralnej YMCA z programem wykładów (1938), Projekt Tajnej Rady Teatralnej, notatki z Tajnej Rady Artystycznej z okresu okupacji, Lista (częściowa) osób zakwalifikowanych do zorganizowanej pomocy finansowej. Z lat powojennych znajdziemy tu Listę aktorów zmarłych i zamordowanych podczas wojny 1939–1943 z uzupełnieniami Wiercińskiego, projekt Komisji Weryfikacyjnej mającej zbadać przewinienia aktorów z okresu okupacji, Memoriał w sprawie potrzeb i obrony interesów teatru polskiego w okresie przejściowym, Projekt Rozporządzenia o organizacji Tymczasowej Rady Sztuki Polskiej, Memoriał w sprawie Ministerstwa Sztuki i Kultury Artystycznej czy Wykaz literatury obowiązującej i polecanej na kursach szkolenia ideologicznego artystów scen polskich z 1952.
W tej części wydzielone zostały materiały związane z Teatrem Reduta, Stefanem Jaraczem i Leonem Schillerem, m.in.: Pamiętnik z I objazdu Reduty (1924), z tego samego roku przemówienie przygotowane na imieniny Mieczysława Limanowskiego, tekst wiersza wygłoszonego na otwarciu Teatru Reduta w Wilnie (1925), liczne notatki Wiercińskiego, w tym o przygotowywanych sztukach, ponadto programy teatralne, wydawnictwa, jak „Reduta” (1925–1926), „Wiadomości Redutowe” (1926–1927) i wiele innych.
Kolejna duża partia archiwaliów to dokumenty Marii Wiercińskiej. Poza curriculum vitae zebrane zostały spisy jej prac reżyserskich, audycji radiowych, ról, spis koncertów i recytowanych utworów z lat 1934–1954, materiały działalności pedagogicznej z lat 1920–1967. Sporą część stanowią umowy, z których pierwsza, dotycząca angażu Wiercińskiej jako artystki dramatu z Dyrekcją Teatrów Miejskich we Lwowie, pochodzi z 1 września 1930 roku [il. 12], ostatnia, zawarta z Teatrem im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim na reżyserię Fircyka w zalotach Franciszka Zabłockiego, z 2 maja 1968. Na 21 umów jedynie dwie są przedwojenne – druga to umowa z PIST-em z 1 września 1938 roku [il. 13] zawarta na rok na pracę nauczyciela – pozostałe datowane są na lata powojenne i dotyczą prac reżyserskich Wiercińskiej: Spazmy modne Bogusławskiego, Dom kobiet Nałkowskiej, Listy Chopina, Intryga i miłość Schillera, Dom Bernardy Alba Lorki, Żywy trup Tołstoja, Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora Pirandella, Wielki człowiek do małych interesów Fredry, Wieczór Trzech króli Shakespeare’a, Wassa Żeleznowa Gorkiego, Henryk IV na łowach Bogusławskiego, Kosmogonia Iwaszkiewicza, Fałszywa moneta Gorkiego, W małym domku Rittnera, Fircyk w zalotach Zabłockiego. Warto też przywołać jeszcze umowę, o nieco innym charakterze, zawartą z Państwowymi Teatrami Dolnośląskimi we Wrocławiu 1 września 1949 na rok, dotyczącą zatrudnienia w charakterze kierownika działu recytacji.
Cennymi archiwaliami są materiały dotyczące organizowanych w czasie okupacji audycji poetyckich, w tym projekt Instytutu Poetyckiego oraz egzemplarze i notatki powojennej działalności związanej z teatrem poetyckim i pracami reżyserskimi.
Oddzielnym działem jest działalność pedagogiczna Marii Wiercińskiej. Z czasów współpracy z PIST-em zachowały się jej notatki z I i II kursu z lat 1936–1937. Ciekawym dokumentem jest przygotowany przez Wiercińską Program nauczania „Żywego słowa” na kursie dla instruktorek wychowania przedszkolnego (niedatowany) czy Program prac pedagogicznych, opracowany z Edmundem Wiercińskim, przeznaczony do użytku w Wyższej Szkole Teatralnej w Łodzi w roku akademickim 1947/1948. Znajduje się tu także plan kursu dla aktorów organizowany w 1958 roku przez ZASP, pt.: Styl literacki utworu a środki wyrazu aktorskiego.
Część zatytułowana PWST 1948–1970 zawiera bogaty, różnorodny materiał związany z pracą w szkole warszawskiej, m.in.: wyciąg przepisów o szkolnictwie artystycznym (1953), uwagi do statutu PWST autorstwa Jana Kreczmara (1958), wykazy profesorów, asystentów, studentów, listy kandydatów przyjętych na I rok studiów, plany zajęć, program egzaminów praktycznych i teoretycznych, wykazy wyników egzaminów, wytyczne komisji stypendialnych, ale także korespondencję służbową, dzienniki ustaw, informatory dla kandydatów na Wydział Aktorski i Reżyserski. Nie jest to oczywiście kompleksowa dokumentacja, niemniej pozawala przybliżyć funkcjonowanie szkoły w początkowych latach formowania się metod i programów Wydziałów Aktorskiego i Reżyserskiego.
W części X zebrane zostały afisze przedstawień z lat 1932–1954, z udziałem lub w reżyserii Wiercińskiego. Większość z nich pochodzi z lat przedwojennych ze Lwowa i z Warszawy. Po wojnie już nie pracował jako aktor, reżyserował początkowo w Teatrze Wojska Polskiego, potem był zatrudniony na stanowisku reżysera w Teatrze Polskim w Warszawie i Teatrach Dramatycznych we Wrocławiu, skąd pochodzą trzy afisze, z ogólnej liczby 28 (nie licząc dubletów). Wydzielony został też zbiór afiszów z Reduty z lat 1921–1927 (12 sztuk). Oddzielną część stanowią afisze z prac z udziałem Marii Wiercińskiej z lat 1931–1938, 1945–1946, 1949–1969. Jest ich blisko 60, wśród nich 20 to audycje, wieczory bądź poranki poetyckie, które Wiercińska przygotowywała przed wojną.
Kolejna duża część, Szkice i projekty scenograficzne, liczy 110 różnych form szkiców technicznych, scenograficznych, planów sytuacyjnych czy projektów dekoracji do sztuk realizowanych przez Wiercińskich w latach 1933–1968. Są wśród nich kalki, szkice ołówkowe, projekty barwne scenografii czy rzuty i całościowe ujęcia sceny. Ich twórcy to ważni i cenieni scenografowie: Władysław Daszewski, Otto Axer, Teresa Roszkowska, Jadwiga Przeradzka, Feliks Krassowski, Zenobiusz Strzelecki, Marian Stańczak, Barbara Stopka.
Dalsze partie Archiwum stanowią książki, których cenniejsze egzemplarze Wiercińscy zdecydowali się przekazać do Instytutu Sztuki. Wśród nich takie cymelia jak: Uriel Akosta Karla Gutzkowa (wyd. 1847) z adnotacjami Wiercińskiego, Judyta Friedricha Hebbla (1908), Król Ryszard III Williama Shakespeare’a (1924) z zakreśleniami Wiercińskiego, Grochowy wieniec Antoniego Małeckiego (1897), Szopka krakowska w opracowaniu Jana Krupskiego (1904), Joyzella Maurice’a Maeterlincka (1904) czy Dzieje Orestesa Ajschylosa (1908). W sumie zbiór ten liczy ponad 40 pozycji z lat 1847–1963.
W archiwum zgromadzone zostały także liczne wycinki prasowe (1921–1962), 216 programów teatralnych (1917–1972), zaproszenia, życzenia, gratulacje. Cenne Varia zawierają m.in. spis książek i towarów dostarczonych do sprzedaży komisowej w kiosku książki w barze Teatru Polskiego w Warszawie w latach 1940–1941, wypisy biblioteczne na fiszkach (ok. 1930–1949) nagrody państwowe przyznane Wiercińskiemu czy przemówienie radiowe Wojciecha Natansona w dniu śmierci Wiercińskiego (13 września 1955).
Ostatnia, XXI część, to obszerny materiał fotograficzny, przede wszystkim z realizacji scenicznych, począwszy od Dziadów części trzeciej przygotowanych przez Wiercińskiego – wówczas jeszcze ucznia – w reżyserii Karola Borowskiego, w teatrze amatorskim konspiracyjnej organizacji „Wyzwolenie” w Wilnie (1913), oraz fotografie prywatne (1929–1966).
Wiercińscy gromadzili dokumentację przez całe zawodowe życie. Ich świadomość przyszłego znaczenia zebranego i zabezpieczonego zbioru dotyczącego realizowanych przedstawień, zagranych ról i wszelkich materialnych artefaktów, tak ulotnej sztuki, jaką jest teatr, sprawiła, że archiwum to, zabezpieczone i częściowo wywiezione z Warszawy, przetrwało wojnę, okupację i Powstanie Warszawskie. Dewastację ich mieszkania i sytuacji w Warszawie po wkroczeniu Armii Czerwonej wstrząsająco opisała starsza siostra Marii, Janina Morawska, wówczas kierownik literacka w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Warszawie w liście do Wiercińskich z 19 stycznia 1945 [il. 14].
Znamienny jest list Juliana Tuwima do Marii Wiercińskiej z 21 czerwca 1946 [il. 15], napisany wkrótce po powrocie z Nowego Jorku do Warszawy, a w nim ten fragment: „Tymczasem zwracam się do Pani z prośbą o przysłanie maszynopisu Balu w operze, który, jak słyszę, szczęśliwie ocalał w opiekuńczych rękach Pani. Stęskniony za tym utworem (myślałem, że przepadł niepowrotnie), chciałbym go mieć jak najprędzej”.
Maria Wiercińska w marcu 1935 roku przygotowała w Radio audycję poetycką, prezentując wiersze Juliana Tuwima, uczestniczyła też wielokrotnie w jego wieczorach autorskich jako ceniona recytatorka. Jak wynika też z listu, ich relacje przedwojenne były co najmniej dobre, skoro Tuwim tytułuje ją: „Droga Pani Mario! Witam Panią najserdeczniej.” Tym wymowniejsza staje się odręczna adnotacja Wiercińskiej z 1959 roku: „W odpowiedzi na ten list natychmiast wysłałam Tuwimowi przechowywany przeze mnie maszynopis, który on z kolei posłał do druku. Nie otrzymałam natomiast ani słówka podziękowania od autora, nie spotkał się już ze mną nigdy, a na ulicy mnie nie poznawał, mimo wieloletnich przedwojennych kontaktów w związku z moim udziałem w wielu jego wieczorach autorskich i licznych rozmów na temat poezji.”
Niebywała pieczołowitość, z jaką Wiercińscy dbali o swoją artystyczną spuściznę pozwoliła na utrwalenie ich dziedzictwa i umożliwiła dalsze badania.
