Oberammergau

W 1632 szaleje wojna trzydziestoletnia, Szwedzi grabią, mordują i palą bawarskie wsie, pozostawione przez królewskie wojska na pastwę losu. Na Bawarię spada „fala dżumy, jedna z najbardziej morderczych, jakie zalały Europę we wczesnych latach nowożytnych”¹, nie oszczędzając Oberammergau. W ciągu roku umiera tu ponad 80 osób, niemało jak na wioskę liczącą kilkuset mieszkańców. Joseph Alois Daisenberger, miejscowy ksiądz i autor tekstów pasyjnych oraz poseł bawarskiego landtagu, tak opisał to w swojej Geschichte des Dorfes Oberammergau [Historia wioski Oberammergau], wydanej w 1858 roku:

Pierwsze dekady XVII wieku upływały w Oberammergau w błogim spokoju. Lecz potem nastał niezwykle bolesny czas wojny trzydziestoletniej, która toczyła się od 1618 do 1648 roku i której pamięć wciąż jest żywa pośród ludu pod nazwą wojny szwedzkiej. Już w 1631 tak przez Szwabię, jak i Bawarię przetoczyły się choroby zakaźne. Jednakowoż dzięki bacznej czujności udało się uchronić wioskę przed zakażeniem aż do dnia uroczystości rocznicowych poświęcenia miejscowego kościoła w 1632 roku².

Wtedy to jeden z mieszkańców, Kaspar Schisler, przywlókł do Oberammergau dżumę.

W obliczu wielkiego cierpienia, jakie ta straszliwa choroba przyniosła naszej społeczności, zebrali się ludzie z Rady Sześciu i Dwunastu, by złożyć uroczyste śluby, że co dziesięć lat wystawiana będzie tragedia pasyjna, i od tego czasu ani jeden człowiek nie umarł, choć niektórzy nadal nosili na sobie oznaki dżumy³.

Ślubowanie miało miejsce w 1633 roku, a decyzja, by pasję wystawiać każdego okrągłego roku dekady, zapadła w 1674.

Pierwszy spektakl misteryjny według tej reguły odbył się w 1680 roku. Od tego czasu (z wyjątkiem lat 1770 i 1940) mieszkańcy Oberammergau dotrzymują swojej przysięgi. Pierwsze wystawienie pasji Spiel vom Leiden, Sterben und Auferstehen unseres Herrn Jesus Christus [Gra o Męce, Śmierci i Zmartwychwstaniu Pana naszego Jezusa Chrystusa] odbyło się w Zielone Świątki 1634 roku na parafialnym cmentarzu, na scenie zbudowanej nad świeżymi mogiłami ofiar „czarnej śmierci”. Brało w nim udział 60–70 mieszkańców wsi. Cmentarz ten na wiele lat pozostanie miejscem gier pasyjnych. Nowa scena powstanie dopiero w 1830 roku.

Ks. Daisenberger uważał za „wielce prawdopodobne, że jeszcze przed rokiem 1600 wystawiano przed mieszkańcami Oberammergau historię Męki Pańskiej, na przykład w okresie Wielkiego Postu, jako akt religijnego pokrzepienia. [Jak przypuszczał] ślubowanie złożone przez społeczność w 1633 roku nie miało na celu wprowadzenia nowego, wcześniej jej nieznanego obyczaju, lecz raczej zachowanie pradawnej tradycji poprzez niezłomną obietnicę regularnych praktyk po wsze czasy”⁴. Nie istnieją jednak żadne dowody na słuszność jego przypuszczenia. Wiadomo zaś, że w latach 1600–1650, gdy misteria europejskie zaczynają przeżywać swój schyłek (m.in. na skutek reformacji i interwencji Kościoła katolickiego) w regionie bawarsko-austriackim gry pasyjne są wystawiane w około 40 miejscach, a od roku 1650 do 1800 – w ponad 250. Kres tej tradycji położyło XVIII i XIX stulecie. W przywołanym już eseju Oberammergau, francusko-niemiecki historyk Étienne François podkreśla, że wczesne pasje z Oberammergau zapewne nie różniły się od innych gier pasyjnych, które cechowała naiwna ludowa pobożność. Dopiero przełom XVIII i XIX wieku przyniósł znaczące zmiany i „wyjście poza banał”⁵.

W 1662 Georg Kaiser sporządził na potrzeby 4. sezonu gier pasyjnych (1664) „ponownie odnowiony”⁶ odpis najstarszego – jak sądził – zachowanego tekstu misterium Męki Pańskiej z Oberammergau. W 1880 odkryto, że wersja, na której pracował, powstała w oparciu o dwa jeszcze starsze dramaty pasyjne, połączone w jedno przed 1634 rokiem: pierwszy, pochodzący z XV wieku (rękopis odnaleziono w benedyktyńskim klasztorze św. Ulryka i św. Afry w Augsburgu), drugi, z czasów reformacji, rozpowszechniony w 1566, Tragedi autorstwa śpiewaka Sebastiana Wilda, augsburskiego protestanta (!). Nie można wykluczyć, że istniał jeszcze jakiś pratekst, na którym pracował autor augsburskiego rękopisu, prawdopodobnie mnich z opactwa Ettal. Jego pasja nie była samodzielnym dziełem, lecz kompilacją różnych tekstów. Wszystkie one stanowiły podstawę dramatu na rok 1664, opracowanego przez Georga Kaisera, wiejskiego nauczyciela i kościelnego. 

Na szczególną uwagę zasługuje tekst pasyjny z 1720 roku, opracowany przez Karla Badera, którego fragmenty zachowały się do naszych czasów. Jest on bowiem świadectwem rewolucyjnych zmian scenograficznych, które przyniosła barokowa scena pudełkowo-kulisowa, ustalając architekturę europejskich teatrów aż do połowy XIX wieku. System malowanych kulis i prospektów oraz zwisających z nadscenia sufitów bądź paludamentów dynamizował przestrzeń, wprowadzał ruch i głębię. Zasługą Badera był podział tekstu na akty i sceny.

Misteriom Męki Pańskiej, pokazywanym w Wielkim Tygodniu, zazwyczaj towarzyszyły zabawy i pijackie wybryki. Nie podobało się to Kościołowi, który interweniował na bawarskim dworze królewskim. W efekcie, w 1770 władze Bawarii zakazały inscenizacji pasyjnych, zarzucając, że „opierają się na nieprzyzwoitych pomysłach” i „pozostają w sprzeczności z religijną godnością”⁷. Jednak argumentem koronnym był ten, że „największa tajemnica naszej religii nie powinna być pokazywana na scenie”⁸. Aby odzyskać przywilej organizowania widowisk Męki Pańskiej, Oberammergau wysłało do Monachium swoich przedstawicieli. W przygotowanym memorandum podkreślono, że na miejscowe gry zjeżdża publiczność nie tylko z Bawarii, lecz także Tyrolu i Szwabii, i że nie są to tylko „prości obywatele i chłopi”, a również „szlachetnie urodzeni i uczeni”⁹. Sława widowisk wynikała zapewne z dramaturgicznej i teologicznej klasy tekstów, wielokrotnie opracowywanych przez kolejne pokolenia świetnie wykształconych mnichów z opactwa Ettal, którzy potrafili dostosować je do zmieniających się gustów i tendencji¹⁰. Prośba gminy spotkała się z odmową, a poniesione dotąd koszty w wysokości 156 guldenów na mające się odbyć w 1770 roku gry obciążyły jej mieszkańców. 

Ponieważ panujący od 1778 elektor bawarski Karol Teodor złagodził stanowisko dworu wobec misteriów, mieszkańcy Oberammergau proszą go o uczynienie wyjątku w ich sprawie, zapewniając, że tekst pasji na 1780 rok „został oczyszczony z wszelkich odpychających niestosowności”¹¹. Jego autorem był benedyktyn Magnus Knipfelberger. Poddał on przeróbce tekst Passio Nova z 1750, dzieło profesora retoryki ettalskiej Akademii Rycerskiej, benedyktyna Ferdinanda Rosnera. Posługiwało się ono językiem i środkami artystycznymi typowymi dla religijnego teatru barokowego. Dużo było w nim alegorii, a akcję przerywały kontemplacje – „żywe obrazy” scen ze Starego Testamentu, którym towarzyszy muzyka. Nic dziwnego, że nowa inscenizacja wpędziła gminę w koszty – chociaż pasję obejrzało prawie 11 tysięcy widzów, deficyt wyniósł 88 guldenów (w 1790 wyniesie on aż 156 guldenów, mimo czternastotysięcznej widowni).

W 1780 roku Oberammergau otrzymuje wyłączny przywilej wystawiania spektakli pasyjnych. Jednakże podporządkowanie Kościoła władzy świeckiej kładzie kres procesjom, tradycji szopek bożonarodzeniowych, Grobu Pańskiego, a także wszelkich przedstawień liturgicznych. Przywilej ustanowiony dla Oberammergau zostaje zniesiony i przedstawienia 1810 roku nie odbywają się. By uniknąć ryzyka ostatecznej utraty przywileju, gmina powierza nowe opracowanie dramatu ettalskiemu mnichowi Othmarowi Weisowi. Ten radykalnie redukuje barokowe elementy, oczyszczając tekst z alegorii i legend i ograniczając treść do Ewangelii. Nowy tekst pasyjny, Das große Opfer auf Golgatha oder Geschichte des Leidens und Sterbens Jesu [Wielka ofiara na Golgocie albo historia Męki i Śmierci Jezusa] „pod każdym względem odpowiadał ideom estetycznym i teologicznym epoki”¹². Muzykę do gier w 1811 skomponował Rochus Dedler. Dzięki opracowaniu Weisa/Dedlera gmina otrzymuje pozwolenie na wystawienia.

W 1850 roku na bazie pasji Weisa powstaje pierwsza wersja tekstu jego ucznia, ks. Daisenbergera. Przed sezonem 1860 Daisenberger ponownie poddaje tekst Weisa zmianom, zwracając się ku metrum antycznej tragedii. Jego sztuka na wiele lat stanie się podstawą pasyjnych wystawień¹³.

Pomimo wprowadzenia kolejnego zakazu w 1823 roku, Oberammergau jako jedyna miejscowość w Bawarii utrzymuje przywilej organizowania widowisk pasyjnych. Étienne François podkreśla, że przesądziły o tym nie tylko upór i argument wierności ślubom przodków. Decydującą rolę odegrała popularność i siła oddziaływania tych widowisk. Jeszcze przed pierwszym zakazem pasje z Oberammergau przyciągały kilkanaście tysięcy widzów¹⁴.

Już wtedy gmina uprawiała bardzo skuteczny marketing. Położenie w alpejskiej dolinie nie pozwalało utrzymać się z uprawy roli. Od XVI wieku mieszkańcy Oberammergau zaczęli rozwijać rzemiosło (malarstwo na szkle, snycerstwo) o tematyce religijnej. Swoje produkty sprzedawali w całej Europie (także w Polsce). Notabene podczas drugiej wojny światowej miejscowe warsztaty snycerskie zajmą się produkcją drewnianych protez kończyn.

Misteria pasyjne stały się dla mieszkańców Oberammergau sposobem na życie. Dzięki handlowi i przedsiębiorczości wioska bardzo się wzbogaciła, czego świadectwem jest odbudowany w 1737 roku barokowy kościół św. Piotra i Pawła, jak również zdobione fasady miejscowych domów, np. Pilatushaus z 1784 roku. Gmina nigdy nie szczędziła środków na widowiska (najstarszy zachowany rachunek za wystawienie pasyjne pochodzi z 1690 roku i wynosi 45 guldenów i 45 krajcarów). Jak już wspomniano, zdarzały się też okresy, kiedy za ich przyczyną wieś popadała w długi¹⁵.

Siłą pasji z Oberammergau był ich biblijny charakter oraz pluralizm religijno-światopoglądowy. Świadczy o tym choćby literacki wkład wspomnianego już protestanckiego śpiewaka Wilda. Także „żywe obrazy”, które tworzyły paralele między Starym a Nowym Testamentem, dając dużo miejsca partiom starotestamentowym, nie były utrzymane w duchu stricte katolickim. „Nie ma tu niczego, co przypominałoby bigoterię czy fanatyzm”¹⁶ – notuje w 1830 roku monachijski radca dworu Lorenz von Oken. Inscenizacje pasyjne unikały stawiania wyznaniowych różnic na ostrzu noża. „Jedynie «wiara, nadzieja, miłość, nawrócenie i podążanie za Jezusem» miały być «owocami kontemplacji pasyjnej»”¹⁷. Sprawia to, że do Oberammergau zaczynają zjeżdżać protestanci, i to nie tylko niemieccy¹⁸.

Od końca XVIII wieku nasilają się działania marketingowe. Gmina zaczyna drukować reklamowe broszury oraz tzw. Passionsbücheln (książeczki pasyjne) w wielotysięcznych nakładach. Zamieszcza także ogłoszenia w lokalnych gazetach oraz wprowadza sprzedaż biletów. Na przełomie XVIII i XIX wieku następuje wyraźna zmiana dynamiki z „kryzysy i zagrożenia” na „odnowa i wzrost”¹⁹ – utrzymujące się do dzisiaj²⁰.

Pierwszymi zagranicznymi turystami w Oberammergau byli Brytyjczycy. To oni odkryli wioskę w początkowych dekadach XIX wieku, a za nimi szybko pojawili się Francuzi, Włosi, Rosjanie i Amerykanie. W 1880 roku gmina zawarła umowę z biurem Thomas Cook, czyniąc je oficjalnym przedstawicielem w krajach anglojęzycznych. W tym samym roku wykonano fotografie niektórych „żywych obrazów” i najważniejszych scen przedstawienia (wjazd do Jerozolimy, Ostatnia Wieczerza, Ukrzyżowanie) oraz wydano pierwszy przewodnik po grach pasyjnych w języku angielskim. Pilnowano przy tym, by nie stracić kontroli nad interesami, a zyski w pierwszej kolejności przeznaczano na cele dobroczynne. 

Najazd turystów napędzał miejscowy handel. Zaczęły pojawiać się kąśliwe uwagi o pasjach za srebrniki, sklepikach, kioskach i budach na każdym rogu, w których „poza figurkami wykonanymi przez miejscowych snycerzy i pamiątkami dla turystów można kupić wszystko, od grejpfrutów po najmodniejsze artykuły (…) Krzyż czy dolar, to stanowi tu pytanie”²¹.

Trudno nie zgodzić się z François, gdy pisze, że kluczem do zrozumienia tej „profanacji” jest bezprecedensowa sytuacja egzystencjalna Oberammergau. Od XVII wieku ludzie ci żyją w teatrze. Nie znają rozdzielenia teatru od życia i życia od teatru. Wszystko, od początku do końca, odbywa się w rytmie pasyjnych sezonów i zmieniających się ról. Tobias Flunger, pierwszy znany odtwórca roli Chrystusa, w 1820 zaczynał w scenach zbiorowych, w 1830 śpiewał w chórze, w 1840 grał drugie skrzypce, w 1850 był odtwórcą roli Chrystusa, w 1860 i 1870/71 Piłata, a w 1880 Apostoła i Mojżesza w „żywych obrazach”. Całe rodziny występują w spektaklach od pokoleń. W pierwszym zachowanym spisie ról z 1680 roku trzy role należą do rodziny Ruez, i jeśli przyjrzeć się kolejnym spisom od 1850 roku do dzisiaj, natrafi się na te same nazwiska (Breitsamer, Lang, Preisinger, Ruez, Stückl i Zwink). „Gdyby te gry były tylko produktem cynizmu, turystyki, a nie szczególnym dokumentem wiary, nie byłoby tu wkrótce żadnych turystów”²². Poniekąd potwierdza to opublikowana w 1910 roku na łamach satyrycznego tygodnika „Simplicissimus” karykatura. Przedstawia ona angielskiego turystę, okładającego pięściami odtwórcę roli Judasza. „Jako dowód na głębokie i podnoszące na duchu oddziaływanie gier pasyjnych otrzymaliśmy wiadomość, że po ostatnim spektaklu jakiś Anglik znokautował Judasza”²³.

Postępująca sukcesywnie od XVIII wieku profesjonalizacja dotyczyła także scenicznej architektury. W Oberammergau nigdy nie lekceważono obowiązujących trendów. W pierwszej połowie XIX wieku były to ideały klasycyzmu. W latach między 1880 a 1890, Carl Lautenschläger, cieszący się międzynarodową sławą monachijski specjalista od teatralnej techniki, przekształcił antycznie stylizowaną scenę z w imponującą kopię Jerozolimy (w duchu historyzmu Meiningeńczyków). Oddzielił boczne budynki, ustawiał neorenesansową fasadę i zmodernizował teatralną technikę. Wybudował również dach nad miejscami do siedzenia²⁴.

Na początku XIX wieku następuje wielkie odkrycie Oberammergau jako miejsca nie tylko o lokalnym znaczeniu religijno-ludowym, lecz także historyczno-kulturowym o znacznie większym zasięgu²⁵. Świadczy o tym choćby relacja, napisana przez Eduarda Devrienta, głównego reżysera drezdeńskiego Hoftheater, po wizycie w Oberammergau w 1850 roku. Devrient pisze o miejscowej tradycji jako o jednym z najważniejszym niemieckich osiągnięć, wychwalając zawarte w grach „drogocenne relikwie dawnych Niemiec” oraz „niezniszczalny i niewyczerpalny skarbiec niemieckiego ducha narodowego”²⁶. Drugi ważny dla oceny recepcji gier pasyjnych z Oberammergau w szerszym niemiecko-kulturowym kontekście jest list historyka sztuki Sulpiza Boisserée do Goethego z 24 września 1830 roku. To jedno z najwcześniejszych wspomnień i recenzji pasji.

Wiek XIX minął w Oberammergau bez większych turbulencji, jeśli nie liczyć przerwy w grach 1870 roku z powodu wybuchu wojny niemiecko-francuskiej²⁷, który został obwieszczony ze sceny przez mówcę Prologu. Spektakl przerwano, a duża część obsady, w tym Joseph Mayr, odtwórca roli Jezusa, prosto z teatru poszła na wojnę²⁸. 

Inaczej rzecz się miała z katastrofalnym XX wiekiem. Pierwsza wojna światowa zmusiła mieszkańców do przesunięcia gier o dwa lata, na 1922 rok (trudności gospodarcze, duża liczba poległych i rannych mieszkańców). Z powodu wybuchu drugiej wojny światowej 34. sezon gier pasyjnych w 1940 roku, jak wcześniej wspomniano, nie doszedł do skutku²⁹. Polityczne i moralne konsekwencje czasów narodowego socjalizmu, który w 1933 zyskał we wsi bardzo duże poparcie, oraz zgoda na zinstrumentalizowanie gier jubileuszowych w 300. rocznicę pierwszego wystawienia w 1934 roku przez władze hitlerowskie, mogły zaważyć na ich losie. Wielu z prominentnych aktorów zostało po wojnie wykluczonych z udziału w grach na skutek negatywnej weryfikacji w powojennym procesie denazyfikacyjnym. Byli pośród nich odtwórcy roli Chrystusa, Alois Lang i Anton Preisinger³⁰. Istniało poważne ryzyko, że niechlubna przeszłość wojenna mieszkańców Oberammergau położy kres tradycji.

Tuż przed rozpoczęciem 35. sezonu w 1960 roku interweniowała amerykańska Liga Antydefamacyjna, zarzucając grom antysemityzm. Gmina stanowczo oddaliła zarzuty. Wywołało to poważny kryzys. Zaostrzenie kontrowersji w kolejnych latach, rosnący dystans Kościoła katolickiego, jak również wzrost wewnętrznych napięć we wsi kładły się potężnym cieniem na grach pasyjnych aż do 1990 roku. Sytuacja uspokoiła się dopiero w 1987, gdy nowo wybranym reżyserem został dwudziestosześcioletni Christian Stückl, otwarty na gruntowne zmiany. Mimo początkowych sporów, Stückla poparła większość mieszkańców Oberammergau, choć jeszcze w 1989 roku niektórzy członkowie rady gminy próbowali przekonać reżysera i jego zespół do rezygnacji. Ostatecznie jednak dotarło do nich, że zmiany służą tradycji.

Pracę nad nową wersją tekstu powierzono Ottonowi Huberowi. Za podstawę wzięto dziewiętnastowiczny rękopis Daisenbergera. Aż do lat 80. XX wieku inscenizacje pasyjne przypisywały kluczowe znaczenie klątwie „A krew Jego na nas i dzieci nasze” (Mt 27, 25). Przełom nastąpił w 2000 roku, gdy sztuka została poddana gruntownej przeróbce. Jerozolimska prasa pisała wówczas o „największej zmianie tekstu w ostatnich 140 latach”³¹. Po raz pierwszy w dziejach pasji z Oberammergau historia Męki Pańskiej przedstawiona została jako „wewnętrzna sprawa żydowska ze skutkiem śmiertelnym, gdy do akcji wkroczyły rzymskie władze okupacyjne”³². Zmieniona wersja uwzględniała najnowsze interpretacje egzegetyczne, teologiczne i historyczne. Ciągnący się latami spór został zażegnany. Równocześnie dyrektor muzyczny, Markus Zwink zrewidował i poszerzył oprawę muzyczną. W Oberammergau nastała nowa era³³, a 39. sezon okazał się sukcesem.

Jak wyjaśnić tę zadziwiającą zdolność do ciągłego zaczynania od nowa na przekór wszelkim kryzysom? Jedną z możliwych odpowiedzi jest ta, że przedstawieniom pasyjnym całkiem szybko udało się zdobyć nie jedną, lecz wiele dopełniających się i wzajemnie określających tożsamości i z tej polaryzacji wielości stworzyć źródło żywej kreacji³⁴.

Najstarszą i bez wątpienia najsilniejszą jest tożsamość katolicka Oberammergau, położonego na Przedgórzu Bawarskim. To region o bardzo silnych i żywych tradycjach katolickich, pielęgnujący swoją kulturową i językową odrębność³⁵. Silna tożsamość katolicko-bawarska widoczna jest również w samej wsi, położonej pod żelaznym krzyżem na górze Kofel (wspomniany wcześniej barokowy kościół św. Piotra i Pawła oraz religijne freski domów)³⁶. Późniejsi krytycy będą wyśmiewać święte prowincjonalne ideały, marzenia o sztuce ojczyźnianej, germańskość i kiczowatość³⁷. Mimo krytyki mit Oberammergau pozostał nietykalny, a tradycja gier pasyjnych stała się państwową tradycją Wolnego Kraju Bawaria³⁸.

Stopniowo zaczęli osiedlać się tu protestanci, w latach 20. XX wieku zbudowali we wsi zbór. Ale dopiero napływ imigrantów do Oberammergau oraz postępująca sekularyzacja, jak również prawnie usankcjonowana w 1997 roku „neutralność światopoglądowa” przy kompletowaniu obsady doprowadziły do otwarcia gier dla niekatolików.

Po I wojnie światowej postępuje dalsza „nacjonalizacja” Oberammergau w sensie niemiecko-narodowym. W 1930 w grach bierze udział Adolf Hitler. 33. jubileuszowy sezon gier 1934 roku stanie się ostatecznie, jak można przeczytać w wydanym na tę okoliczność przewodniku, „radosnym powitaniem nowej epoki, za którą opowiada się wraz z całym narodem wioska pasyjna”³⁹. W tekście pasji, choć nie został zmieniony, dostrzeżono, że „wierność wobec krwi i ziemi jest gwarancją zachowania narodowej tożsamości”⁴⁰.

Podczas otwarcia gier w 1934 roku na scenę wszedł Hitler, wzbudzając niepohamowany entuzjazm wśród publiczności. Ministerstwo propagandy ogłosiło gry pasyjne z Oberammergau jako „ważne dla Rzeszy”, stawiając je na równi z Bayreuth. Étienne François cytuje fragment mowy bankietowej Führera z 5 lipca 1942:

Naszym najważniejszym zadaniem jest zachować przyszłe pokolenia od losu, jaki spotkał Niemców od 1918 do 1933 roku, i nie pozwolić, by świadomość żydowskiego zagrożenia została w nich uśpiona. Już choćby z tego powodu tradycja gier pasyjnych z Oberammergau koniecznie musi przetrwać. Bo prawie nigdy żydowskie zagrożenie nie zostało na przykładzie antycznego rzymskiego mocarstwa tak plastycznie zobrazowane, jak w przedstawieniu tego Poncjusza Piłata podczas tych gier, do tego stopnia górującego rasą i inteligencją Rzymianina, że jest jak skała w samym środku żydowskiego śmiecia i gawiedzi⁴¹.

Powojenny powrót do gier w 1950 roku miał być „znakiem powrotu dobrych, nalężących do zachodniego kręgu kulturowego, chrześcijańskich Niemiec, które przeżyły okres krótkiej słabości”⁴². W mowie otwierającej pierwszy powojenny sezon burmistrz Oberammergau Raimund Lang wychwalał gry jako „budulec duchowego uzdrowienia naszego kraju”⁴³.

W tym miejscu trzeba przypomnieć, że w 1934 roku gry pasyjne z Oberammergau otrzymują z rąk Arcybiskupa Monachium i Freisinga missio canonica, oficjalne upoważnienie do nauczania w duchu Kościoła (odnowione w latach 1949 i 1959). Gdy mieszkańcy Oberammergau nie zgodzili się na usunięcie kontrowersyjnych fragmentów pasji, misja została im odebrana. Monachijska kuria wywierała jednak naciski, aż do przyjęcia przez gminę oficjalnej linii Kościoła, który w wydanej w 1965 roku deklaracji Nostra Aetate oddalił oskarżenie narodu żydowskiego o zamordowanie Syna Bożego. Profesor teologii o. Felix Gößmann, który z ramienia Kościoła katolickiego dokonał w 1965 ekspertyzy pasyjnego tekstu, uważał „niebezpieczeństwo, jakie dzisiaj zagraża pasji ze strony filosemitów”, za dużo większe „niż niebezpieczeństwo, które groziło jej wczoraj”⁴⁴. Dopiero w 1997 doszło do oficjalnego porozumienia między gminą Oberammergau a władzami kościelnymi. Patronat arcybiskupa nad wystawieniami w 2000 roku został uzależniony od pełnej zgodności treści i formy widowiska z teologiczną linią Kościoła.

40. sezon gier w 2000 roku otworzyło ekumeniczne nabożeństwo. W pierwszym rzędzie zasiadał przedstawiciel Ligi Antydefamacyjnej, rabin Leo Klenicki. Jezus przedstawiony został jako rabin Jeszua, a liczną grupą wśród aktorów byli niekatolicy, w tym kilku muzułmanów.

Oberammergau wiele zawdzięcza swojej sławie. Rosnący gwałtownie międzynarodowy podziw dwukrotnie uratował gry pasyjne. Po I wojnie światowej w 1923 roku amerykańscy wielbiciele zorganizowali grupie mieszkańców wsi pod przewodnictwem Antona Langa / Chrystusa promocyjną podróż przez USA. Delegacja została podjęta w Waszyngtonie przez prezydenta Coolidge’a. W 1948 roku z kolei uratowało je ponowne otwarcie we wsi biur podróży Cook i American Express oraz kredyt w wysokości miliona marek, udzielony gminie przez amerykańską administrację okupacyjną.

Oberammergau wypracowało własne surowe reguły inscenizacyjne. Występować w pasjach mogą wyłącznie rodowici mieszkańcy gminy albo żyjący tu od dwudziestu lat, albo ci, którzy poślubili kogoś stąd. Odtwórcy głównych ról dostają wynagrodzenie, niewielkie, biorąc pod uwagę, że przez dużą część roku nie mogą zajmować się niczym innym. Oberammergau jest dumne, że nie otrzymuje państwowych subwencji.

Wszystkie decyzje związane z pasją mają dla mieszkańców wioski znaczenie egzystencjalne. Duże emocje związane z ustalaniem obsady determinują przez długie tygodnie życie gminy. Wszystkie sprawy znane z profesjonalnych teatrów, także i tu mają miejsce, a więc zazdrość, nienawiść, zawiść, intrygi. Jednak jak dotąd nikomu nie udało się zniszczyć tradycji, która trwa już niespełna czterysta lat⁴⁵.

42. sezonowi gier pasyjnych w 2000 roku towarzyszyła wystawa Roberta Wilsona 14 Stations. Stacja XII (Jezus umiera na krzyżu) przedstawia sforę wściekłych czerwonych wilków pośród alpejskich landszaftów. 

Około stu kilometrów na północ od Oberammergau leży powiatowe miasto Dachau. Wiosną 1933 roku na jego obrzeżach utworzono wzorcowy obóz koncentracyjny KL Dachau. W obozie istniała ściana, pod którą rozstrzeliwano więźniów, oraz tzw. bunkier, gdzie przesłuchiwano i torturowano. W baraku nr 5 funkcjonowało laboratorium eksperymentów pseudomedycznych, kostnica i prosektorium. Od 1943 istniało tu także duże krematorium, tzw. barak X, a od 1944 komora gazowa. Nadzór nad więźniami sprawowały Oddziały Trupiej Czaszki. Obóz rozbudował struktury w całej Bawarii, tworząc siatkę licznych podobozów, w których dochodziło do masowych eksterminacji. Egzekucje przeprowadzano także poza obozami. Na krótko przed pojawieniem się aliantów przez Bawarię przeszły tzw. marsze śmierci. Kiedy do Dachau dotarli amerykańscy żołnierze, natknęli się na pociąg ewakuacyjny z KL Buchenwald, który stał na bocznicy. W ponad trzydziestu wagonach znajdowało się pięć tysięcy więźniów, z których większość była martwa, a reszta w stanie agonalnym. Gdy Amerykanie zajęli obóz, odkryli komorę gazową i przyległe do niej pomieszczenia wypełnione po sufit ludzkimi ciałami.